چگونه یک دفتر معماری خوب برای طراحی ویلا انتخاب کنیم؟ ۷ نکته پیش از امضای قرارداد

اول یک اعتراف: ما خودمان دفتر معماری هستیم. پس این فهرست را طوری نوشته‌ایم که برای سنجیدن هر دفتری به کار بیاید — از جمله خود ما. اگر دفتری، هر دفتری، از پس این هفت مورد برنیامد، جای دیگری را ببینید.

انتخاب معمار معمولاً با دیدن چند رندر زیبا در اینستاگرام شروع می‌شود و با یک توافق شفاهی تمام می‌شود. ولی رندر نشان می‌دهد یک دفتر چه چیزی را می‌تواند تصویر کند، نه اینکه چه چیزی را می‌تواند بسازد — و در اقلیمی مثل شمال، فاصله‌ی این دو زیاد است.

۱. پروانه‌ی اشتغال: یک استعلام پنج‌دقیقه‌ای

طراحی ساختمان در ایران کار آزاد نیست. ماده ۴ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان (مصوب ۱۳۷۴) می‌گوید اشتغال به امور فنی ساختمان «مستلزم داشتن صلاحیت حرفه‌ای است» و این صلاحیت در مورد مهندسان «از طریق پروانه اشتغال به کار مهندسی» احراز می‌شود. مرجع صدور این پروانه وزارت راه و شهرسازی است.

منبع: قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان — مرکز پژوهش‌های مجلس؛ متن ماده ۴

یک نکته‌ی ظریف: «دفتر معماری» یک نام تجاری است؛ آنچه قانون می‌خواهد، پروانه‌ی شخصی است که نقشه‌های شما را امضا می‌کند. پس بپرسید: چه کسی نقشه‌های من را امضا می‌کند؟ و پروانه‌ی همان شخص را ببینید. سامانه‌ی رسمی پروانه‌های اشتغال وزارت راه و شهرسازی، سپامک، مرجع این پروانه‌هاست.

۲. ساختمان خودتان را بشناسید: گروه چندم است؟

مقررات ملی ساختمان، ساختمان‌ها را بر اساس پیچیدگی به چهار گروه تقسیم می‌کند — و صلاحیت مهندسان هم بر اساس همین گروه‌ها سنجیده می‌شود. طبق مبحث دوم مقررات ملی ساختمان:

منبع: مبحث دوم مقررات ملی ساختمان — نظامات اداری؛ گروه‌بندی ساختمان‌ها در مبحث دوم

و نکته‌ی مهم در همان مبحث: هر یک از این عوامل به‌تنهایی گروه را تعیین می‌کند. یعنی ویلای یک یا دو طبقه تا ۶۰۰ متر در گروه «الف» است — ولی کافی است یک طبقه اضافه شود تا کل ساختمان به گروه «ب» برود.

چرا این برای شما مهم است؟ چون وقتی گروه ساختمانتان را بدانید، می‌توانید مستقیم بپرسید: «آیا پروانه‌ی کسی که نقشه را امضا می‌کند، برای گروه ساختمان من صلاحیت دارد؟» — و جواب را در همان پروانه ببینید.

۳. ساختمانِ ساخته‌شده ببینید، نه فقط رندر

از دفتر بخواهید دست‌کم یکی از کارهای اجراشده‌اش را ببینید — و اگر شد، کاری که دو سه زمستان از عمرش گذشته. در شمال، امتحان واقعی یک ساختمان روز تحویل نیست؛ دو سه سال بعد است، وقتی معلوم می‌شود نما لک انداخته یا نه، گوشه‌ها کپک زده یا نه، و بام چکه کرده یا نه.

اگر فرصتش پیش آمد، با صاحب همان ساختمان هم حرف بزنید. هیچ پورتفولیویی جای این گفت‌وگو را نمی‌گیرد.

۴. به سؤال‌هایی که از شما می‌پرسند دقت کنید

یکی از مطمئن‌ترین نشانه‌ها، جلسه‌ی اول است. دفتر خوب پیش از آنکه نقشه‌ای نشانتان بدهد، سؤال می‌کند:

• زمین کجاست، و داخل کدام پهنه است — شهر، طرح هادی یا بیرون از هر دو؟ (همان سؤالی که در مقاله‌ی پروانه ساخت گفتیم همه‌چیز از آن شروع می‌شود.)
• زمین را دیده‌اند؟ تراز، جهت، باد غالب، فاصله از آب؟
• چند نفر، چند وقت در سال، و با چه سبکی از زندگی قرار است در این خانه باشند؟
• بازه‌ی بودجه چیست، و حوصله‌ی نگهداری تا چه حد است؟

برعکسش هم یک نشانه است: دفتری که پیش از دیدن زمین نقشه پیشنهاد می‌دهد، در واقع دارد یک نقشه‌ی آماده را به زمین شما می‌فروشد. در مقایسه‌ی طراحی ویلا در شمال و تهران نشان داده‌ایم که چرا نقشه‌ای که جای دیگری درست کار کرده، اینجا به مشکل می‌خورد.

۵. سه سؤال فنی که جوابشان را باید بدانند

لازم نیست خودتان مهندس باشید تا تخصص یک دفتر را بسنجید. این سه سؤال را بپرسید و ببینید جواب روشن و مطمئن می‌گیرید یا کلی‌گویی:

1. «جلوی میعان و کپک را در گوشه‌ها و دور ستون‌ها چطور می‌گیرید؟»
   جواب خوب درباره‌ی عایق پیوسته و پل حرارتی است. جزئیاتش را در رطوبت، کپک و میعان در ویلاهای شمال آورده‌ایم.
2. «مصالح نما را با چه معیاری انتخاب می‌کنید؟»
   جواب خوب از جذب آب و تهویه‌ی پشت نما حرف می‌زند، نه فقط از رنگ و بافت. توضیح کامل در مصالح نمای ویلا در اقلیم مرطوب.
3. «زیر شیروانی را چطور تهویه می‌کنید؟»
   جواب خوب بازشوی پایین و بالا دارد و به سطح خالص تهویه اشاره می‌کند. در سقف شیروانی یا بام تخت عددش را آورده‌ایم.

دفتری که در این اقلیم کار کرده، این سؤال‌ها را بارها شنیده و جوابشان را از تجربه می‌داند.

۶. دامنه‌ی کار را مرحله‌به‌مرحله و مکتوب بگیرید

بزرگ‌ترین اختلاف‌های بین کارفرما و معمار، از یک جمله‌ی مبهم شروع می‌شود: «طراحی ویلا با ما.» طراحی ویلا یعنی کدام بخش؟

در دنیا این کار مرحله‌بندی استاندارد دارد. RIBA Plan of Work، چارچوبی که مؤسسه‌ی سلطنتی معماران بریتانیا منتشر کرده، مسیر یک پروژه را در مراحل ۰ تا ۷ تعریف می‌کند: از تعریف راهبردی و تهیه‌ی برنامه، تا طرح مفهومی، هماهنگی فضایی، طراحی فنی، ساخت، تحویل و بهره‌برداری.

منبع: RIBA Plan of Work 2020 — Overview

لازم نیست قرارداد شما همین اسم‌ها را داشته باشد، ولی باید به همین روشنی بگوید:

• کدام مراحل در قرارداد هست — طرح اولیه، نقشه‌های پروانه، نقشه‌های اجرایی، بازدید از کارگاه؟
• در هر مرحله چند دور اصلاح شامل می‌شود؟
• پیگیری پروانه با کیست؟
• خروجی هر مرحله دقیقاً چیست و چه زمانی تحویل می‌شود؟

بیشترِ آنچه در اشتباهات افزایش‌دهنده‌ی هزینه ساخت آورده‌ایم، از همین مبهم بودن دامنه‌ی کار شروع می‌شود. و ترتیب منطقی مراحل را در مراحل طراحی و ساخت ویلا توضیح داده‌ایم.

۷. نقش‌ها را از هم جدا بدانید

طراح، ناظر و مجری سه نقش متفاوت‌اند و مبحث دوم مقررات ملی ساختمان، که «نظامات اداری» ساخت‌وساز را تعیین می‌کند، مسئولیت هرکدام را جدا تعریف کرده است. بعضی دفترها فقط طراحی می‌کنند، بعضی طراحی و اجرا را با هم انجام می‌دهند. هر دو مدل می‌تواند درست باشد — به شرطی که بدانید در کدام مدل هستید و مسئول هر بخش کیست.

سؤال ساده‌اش این است: «اگر فردا مشکلی در ساختمان پیدا شد، طبق قرارداد من، چه کسی جواب می‌دهد؟» اگر جواب روشن نیست، قرارداد هم روشن نیست.

چند زنگ خطر

• قیمت، تنها چیزی است که درباره‌اش حرف زده می‌شود. ارزان‌ترین طراحی معمولاً گران‌ترین ساختمان را می‌سازد.
• قول «دور زدن» ضوابط. ساختن بیش از پروانه یا بدون آن، مسیرش به کمیسیون ماده ۱۰۰ یا ۹۹ می‌رسد، و آن کمیسیون‌ها می‌توانند حکم قلع بدهند — در مقاله‌ی پروانه توضیح داده‌ایم.
• بدون قرارداد مکتوب، یا با قراردادی که دامنه‌ی کار در آن یک خط است.
• فقط رندر، هیچ کار اجراشده‌ای.
• نقشه پیش از دیدن زمین.

جمع‌بندی

یک استعلام پروانه، شناختن گروه ساختمانتان، یک بازدید از کار ساخته‌شده، سه سؤال فنی و یک قرارداد روشن. هیچ‌کدام وقت زیادی نمی‌گیرد، و با هم، بیشتر از هر رندر زیبایی درباره‌ی یک دفتر معماری به شما می‌گویند.

و اگر ویلایی در بابل، بابلسر یا سرخرود در پیش دارید و می‌خواهید همین هفت مورد را درباره‌ی ما هم بسنجید، با ما تماس بگیرید. خوشحال می‌شویم این سؤال‌ها را از ما بپرسید.