ما دفتر معماری هستیم، و طبیعیه که فکر کنید جواب این سؤال رو از قبل می‌دونیم. پس بذارید با چیزی شروع کنیم که به نفع ما نیست: نقشه‌ی آماده همیشه انتخاب بدی نیست. ارزون‌تره، سریع‌تر به دستتون می‌رسه، و اگه قبلاً یه جایی ساخته شده باشه، می‌شه نتیجه‌ش رو دید.
ولی یه نقشه، هر چقدر هم قشنگ، برای یه زمین مشخص کشیده می‌شه، یا برای هیچ زمینی. سؤال درست این نیست که «نقشه‌ی آماده خوبه یا بد»؛ اینه که نقشه‌ای که برای زمین شما کشیده نشده، چه چیزهایی رو نمی‌تونه بدونه. ما پنج تا رو شمردیم، و برای هر کدوم عددی داریم که قبلاً با منبع درباره‌ش نوشتیم.
پنج چیزی که نقشه‌ی آماده درباره‌ی زمین شما نمی‌دونه
۱. آفتاب از کدوم طرف می‌آد
یه نقشه‌ی آماده نمی‌دونه شمال زمین شما کدوم طرفه. وقتی همون نقشه روی زمین شما می‌شینه، ممکنه اتاق‌هایی که باید آفتاب بگیرن پشت به آفتاب بیفتن. یه نمونه‌ی عددی: طبق محاسبه‌ای که با ابزار رسمی اروپایی PVGIS برای بابلسر انجام دادیم، پنل خورشیدی روی دامنه‌ی شمالیِ یه سقف ۳۳ درجه حدود ۴۰ درصد کمتر از همون پنل روی دامنه‌ی جنوبی برق می‌ده. همین منطق، کم و بیش، برای نور اتاق‌ها و گرمای آفتاب زمستون هم برقراره. جزئیاتش رو توی پنل خورشیدی روی ویلای شمال گفتیم.
۲. باد از کجا می‌وزه
توی شمال، تهویه‌ی طبیعی یکی از مؤثرترین ابزارها در برابر رطوبته، و تهویه یعنی جهت باد. یه نمونه از کار خودمون: توی ویلا ۴۲۵ در خزرشهر بابلسر، پلان رو عمداً شرقی–غربی کشیدیم تا ساختمون با جریان هوای ساحل به جنگل بیشتر روبه‌رو بشه. این کشیدگی یه تصمیم ظاهری نبود؛ ابزار تهویه بود. یه نقشه‌ی آماده نمی‌تونه چنین تصمیمی بگیره، چون نمی‌دونه دریا کجاست و جنگل کجا.
رندر ویلا ۴۲۵ در خزرشهر بابلسر. کشیدگی شرقی–غربی پلان برای اینه که هوای ساحل به جنگل از میونش رد بشه. تصویر: استودیو معماری چارسو — صفحه‌ی پروژه
منبع: طراحی ویلا در شمال چه تفاوتی با تهران دارد
۳. آب زیر پاتون چند متر پایینه
خیلی از نقشه‌های آماده زیرزمین دارن. توی تهران شاید مشکلی نباشه، ولی توی نوار ساحلی شمال حکایت دیگه‌ای داره. حسابی که قبلاً با عمق آب زیرزمینیِ گزارش‌شده برای دریاکنار انجام دادیم نشون می‌ده یه زیرزمین سه‌متری، روی کف ۱۰۰ متری‌ش حدود ۱۱۷ تن فشار رو به بالا از آب زیرزمینی تحمل می‌کنه. یه نقشه‌ی آماده این عدد رو نمی‌دونه، چون آب زیر زمین شما رو ندیده. ماجراش رو توی آب زیرزمینی بالا و پی ساختمان مفصل گفتیم.
۴. زمینتون صافه یا شیب داره
بیشتر نقشه‌های آماده برای زمین صاف کشیده شدن. اگه زمین شما توی دامنه‌های جنگلی شمال باشه، اون نقشه یا باید با خاکبرداری و دیوار حائل بلند روی زمین «جا بیفته»، یا از اول با شیب طراحی بشه. فرق این دو تا، هم توی هزینه‌ست هم توی پایداری دامنه؛ توی ساخت ویلا در زمین شیب‌دار با عدد نشونش دادیم.
۵. ضوابط همون زمین چیه
سطح اشغال، تراکم، تعداد طبقات، عقب‌نشینی و حریم‌ها، از یه زمین تا زمین دیگه فرق می‌کنن. یه نقشه‌ی آماده‌ی ۲۵۰ متری ممکنه با سطح اشغال مجاز زمین شما اصلاً جور نباشه. اینکه این عددها رو از کجا بگیرید، توی چک‌لیست قبل از خرید زمین و پروانه ساخت ویلا در شمال گفتیم.
و یه نکته‌ی قانونی که کمتر کسی می‌گه
فرض کنید یه نقشه‌ی آماده خریدید و همه‌ی پنج مورد بالا هم اتفاقاً با زمینتون جوره. باز هم نمی‌تونید همون رو ببرید شهرداری. طبق ماده ۵ آیین‌نامه‌ی اجرایی ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، طراحی‌ها باید توسط شخص حقوقی یا دفتر مهندسیِ صلاحیت‌دارِ دارای پروانه‌ی اشتغال، به‌عنوان طراح، تهیه بشن. و طبق ماده ۷ همون آیین‌نامه، شهرداری فقط نقشه‌ای رو قبول می‌کنه که طراح «در حدود صلاحیت و ظرفیت» خودش امضا و مهر کرده باشه.
یعنی در عمل، یه طراحِ دارای صلاحیت باید اون نقشه رو قبول کنه، برای زمین شما تطبیق بده، و مسئولیتش رو با امضاش بپذیره. جالب اینجاست که همین مرحله، معمولاً همون جاییه که بخش بزرگی از کارِ «طراحی برای زمین» دوباره انجام می‌شه.
یه نکته‌ی دیگه هم هست: قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸)، توی بند ۷ ماده ۲ صریحاً «اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان» رو اثرِ مورد حمایت می‌دونه. یعنی هر نقشه‌ای پدیدآورنده‌ای داره. نقشه‌هایی که بی‌نام‌ونشون دست‌به‌دست می‌شن، همیشه معلوم نیست حق استفاده‌شون با کیه؛ پیش از خرید، این رو هم بپرسید.
نقشه‌ی دستیِ یه خونه‌ی یک‌طبقه (بنگله)، کشیده‌ی ارنست گلدارت، از مجموعه‌ی موزه‌ی متروپولیتن نیویورک. هر نقشه، حتی ساده‌ترینش، اثر یه نفره. تصویر: Ernest Geldart — ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (CC0، کوچک‌شده)
منابع: آیین‌نامه اجرایی ماده (۳۳) قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان — مرکز پژوهش‌های مجلس؛ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (۱۳۴۸) — اختبار
بهترین کاری که با نقشه‌ی آماده می‌شه کرد
نقشه‌ی آماده یه کاربرد عالی داره که خیلی‌ها ازش غافلن: زبون مشترک. اگه نقشه یا عکس خونه‌ای رو دیدید که حال‌وهواش رو دوست دارید، بیاریدش به اولین جلسه با معمار. «این حیاط وسط رو دوست دارم»، «این آشپزخونه‌ی باز رو می‌خوام»، «این تعداد اتاق برامون کافیه». این‌ها جلسه‌ی اول رو چند قدم جلو می‌برن، و طراح می‌فهمه دنبال چی هستید. اینکه یه دفتر خوب توی همون جلسه‌ی اول باید چه سؤال‌هایی از شما بپرسه، توی انتخاب دفتر معماری برای طراحی ویلا گفتیم.
یه مقایسه‌ی ساده
| موضوع | نقشه‌ی آماده | طراحی برای زمین خودتون |
|---|---|---|
| جهت آفتاب و باد | نمی‌دونه | نقطه‌ی شروع طراحیه |
| آب زیرزمینی و خاک | نمی‌دونه | از آزمایش خاک می‌آد |
| شیب زمین | معمولاً زمین صاف | با همون شیب |
| ضوابط و حریم‌ها | ممکنه جور نباشه | از اول رعایت می‌شه |
| امضای طراح برای پروانه | باید یکی قبولش کنه | همون طراح امضا می‌کنه |
| هزینه و زمان اولیه | کمتر | بیشتر |
اگه زمینی در بابل، بابلسر، سرخرود، آمل، ساری یا قائم‌شهر دارید و می‌خواید ویلاتون برای همون زمین کشیده بشه، نه برای «هر زمینی»، بیاید از همون آفتاب و باد زمینتون شروع کنیم.
مفید بود 👏